Hoe groot is de invloed van desinformatie op verkiezingen in Nederland?
De gemeenteraadsverkiezingen komen eraan. Juist op lokaal niveau kan jouw stem een verschil maken. Extra belangrijk dus dat je jouw stemkeuze op kloppende informatie baseert. Hoe groot is het probleem van desinformatie bij verkiezingen in Nederland en wat moet je hierover weten? We vroegen het aan desinformatie-expert Pieter van Boheemen.
Wie is Pieter van Boheemen?
Als oprichter en directeur van Post-X Society en coördinator van het verkiezingsobservatorium Hybrid Election Integrity Observatory is Pieters missie om de democratie te versterken en te verdedigen. Hij doet onder andere onderzoek naar desinformatie op sociale media.
Lokale verkiezingen zijn kwetsbaar
Bij desinformatie denk je misschien vooral aan landelijke verkiezingen. Gemeenteraadsverkiezingen lijken op het eerste gezicht minder interessant voor grootschalige beïnvloeding. Toch waarschuwt Pieter dat dit beeld niet helemaal klopt.
Lokale verkiezingen krijgen vaak minder aandacht in de media en bij het publiek. Dat betekent dat onjuiste informatie soms minder snel wordt opgemerkt of gecorrigeerd. Tegelijkertijd raken juist lokale onderwerpen mensen heel direct: denk aan wonen, groen in de wijk, voorzieningen in de buurt of veiligheid op straat. Ook is de opkomst bij lokale verkiezingen een stuk lager. ‘Een klein beetje beïnvloeding kan zo een groter verschil maken’, aldus Pieter.
Desinformatie in binnen- en buitenland
Wat voor soorten desinformatie over verkiezingen komt Pieter zoal tegen, en waar? ‘Voorafgaand aan het onderzoek in Nederland hebben we gekeken naar wat er allemaal was gebeurd in het buitenland. Bijvoorbeeld in Roemenië, Polen en Duitsland zagen we AI-gegenereerde plaatjes waarin bijvoorbeeld politici worden aangevallen, politieke advertenties en berichten die de betrouwbaarheid van het verkiezingsproces in twijfel trokken. Dat zijn allemaal manieren om mensen te beïnvloeden.’
Wat betreft Nederland is het volgens Pieter vooral belangrijk om realistisch te blijven. ‘We hebben rond de Tweede Kamerverkiezingen zeker vergelijkbare uitdagingen gesignaleerd,’ vertelt hij. ‘Maar dat betekent niet gelijk dat de invloed van desinformatie zo groot is, dat de verkiezingsuitslagen in Nederland onbetrouwbaar zijn.’
Waar komt die informatie vandaan?
Je zou kunnen denken dat desinformatie over Nederlandse verkiezingen vooral uit Nederland komt. Pieter stelt dat beeld bij: ‘Onze partner Trollrensics ontdekte bijvoorbeeld dat trollenlegers (grote groepen nepaccounts) werden ingezet die terug te leiden zijn tot Zuidoost-Azië en West-Afrika. Al zegt dit nog niks over de echte herkomst – de accounts die zijn ingezet komen uit deze landen, maar de opdrachtgever kan nog steeds een Nederlandse partij zijn geweest.’
De kern van het probleem
Als burger en kiezer kun je een aantal dingen doen om weerbaar te zijn tegen desinformatie. Zo kun je het onderwerp benaderen als een journalist en loont het om voorzichtig te zijn met het inzetten van AI. Ook helpt het om te snappen hoe politici zelf sociale media inzetten.
De vraag is of weerbaarheid tegen desinformatie een persoonlijke verantwoordelijkheid moet zijn. Pieter: ‘Een grote rol is weggelegd voor socialemediabedrijven. Ze nemen hun verantwoordelijkheid niet, ook niet als het gaat om het beschermen van verkiezingen.’ Deze bedrijven moeten, zegt hij, ‘veel transparanter zijn over hun algoritmes. Net zoals een krant een redactiestatuut heeft waarin ze aangeven tot welke politieke stroming ze behoren.’
Dat zullen deze platformen niet vrijwillig doen, geeft Pieter toe. ‘Ze zullen gedwongen moeten worden, om te beginnen met hoge boetes. En als dat niet helpt: een verbod. Dus uitsluiting van de (Europese) markt. Op een gegeven moment is de maat vol.’
Wat kun je wel doen?
Is er nog iets wat gebruikers kunnen doen om ervoor te zorgen dat er geen desinformatie op jouw tijdlijn komt? ‘Op sommige platformen, zoals Instagram en Facebook, kun je kiezen voor een chronologische feed zonder aanbevelingen. Maar verder heb je er weinig invloed op. De algoritmen zijn nou eenmaal een black box – we weten niet precies hoe ze werken.’
Beperk je dus niet alleen tot sociale media bij het maken van een stemkeuze. Praat met mensen om je heen over politiek, lees de programma’s van politieke partijen en de berichtgeving van (verschillende) media. En denk goed na over jouw eigen waarden: wat vind jij belangrijk? Welke keuze past daar het beste bij?
