Hoe kunnen feiten toch misleidend zijn?
Hoe kan iets feitelijk kloppen en toch een misleidend beeld geven? Welke rol spelen onze eigen overtuigingen en ervaringen daarbij? En wat kun je zelf doen om informatie beter te beoordelen? Daarover gingen we in gesprek met emeritus hoogleraar Socio-ecologische Interacties Noelle Aarts.
‘Het gaat er niet om dat iedereen het met elkaar eens moet worden. Verschillen van mening zijn niet erg. Maar het is wel belangrijk om te kijken of feiten worden gebruikt om iets beter te begrijpen, of als wapens in een strijd waarin iedereen zijn eigen gelijk probeert te halen.’
Wie is Noelle Aarts?
Noelle Aarts is emeritus (gepensioneerd) hoogleraar Socio-ecologische Interacties. Ze onderzoekt hoe mensen met elkaar praten, hoe ze elkaar beïnvloeden en hoe gesprekken kunnen bijdragen aan duurzame verandering.
Noelle is nog steeds actief als een van de directeuren van het Centrum voor Dialoog.
Hoe krijgen feiten betekenis?
Grappig genoeg hebben we het bijna nooit over feiten zelf, verduidelijkt Noelle. ‘We praten vaak meteen over wat die feiten voor ons betekenen. We maken eigen verhalen van wat we zien en horen uit onze omgeving. En die verhalen baseren we in veel gevallen op slechts een paar feiten. Dingen die we niet zeker weten, vullen we bijna als vanzelf aan met onze eigen gedachten. Later weten we soms niet eens meer wat echte feiten zijn en wat we er zelf bij hebben bedacht.’
Noelle: ‘Neem een natuurbeschermer en een bollenteler. De natuurbeschermer vindt dat er een biodiversiteitsherstelplan nodig is om kwetsbare natuur te beschermen. Terwijl de bollenteler zich ergert aan die “zogenaamde kwetsbare natuur” en zegt dat hij volop moet spuiten om “die rotzooi” onder controle te houden.’
Beiden hebben gelijk, stelt Aarts. ‘De bollenteler spuit daadwerkelijk om zijn gewassen te beschermen en een biodiversiteitsherstelplan is ook nodig. Maar ze belichten allebei een klein stukje van de werkelijkheid en geven daar een andere betekenis aan.’
Een ander heel concreet voorbeeld dat Noelle noemt is een thermometer. ‘Als de temperatuur in een ruimte 22 graden is, zijn we het daar snel over eens. Maar waar het gesprek vrijwel direct op overgaat is of we het te koud of te warm vinden. Moet het raam open of dicht? Moet iemand een trui aan of uit? Dan begint de discussie. Feiten krijgen betekenis in een context.’
Wanneer kunnen feiten misleiden?
Framen doen we de hele dag volgens Noelle. ‘We kunnen een gebeurtenis of situatie nu eenmaal nooit helemaal volledig beschrijven. We maken keuzes en die afwegingen vertellen iets over hoe we naar een onderwerp kijken.’
Aarts noemt de uitspraak dat boeren alleen maar uit zijn op geld. Dat is een frame dat wordt ingezet in discussies over stikstofbeleid. Het is niet helemaal onwaar, een boer wil tenslotte ook zijn bedrijf draaiende houden en zijn kinderen te eten geven. Maar een boer is veel meer dan dat. Als je alleen dit aspect belicht, vertel je een onvolledig verhaal.’
Een frame is dus niet per se onwaar. Het gaat erom welke informatie je kiest en hoe je die presenteert. ‘Mensen brengen informatie soms strategisch, omdat ze denken dat die op een bepaald moment goed valt. Dat kan met verzonnen verhalen maar ook met informatie die op zichzelf klopt. Je hoeft niet te liegen om toch een misleidend beeld te schetsen.’
Meer weten over hoe feiten kunnen misleiden? Bekijk dan ook deze video van NPO Kennis:
Persoonlijke verhalen en tegen-feiten
‘Wie het niet eens is met de feiten zal altijd tegen-feiten vinden’ stelde Noelle eerder eens in een interview. Hoe zit dat? ‘Mensen beginnen een gesprek vaak met feiten. Dan hebben ze het over ‘onderzoek laat zien dat…’ En vervolgens komt de ander met een ander onderzoek. Zo worden feiten tegenover elkaar gezet. Dat zagen we bijvoorbeeld in discussies over de terugkeer van wolven en everzwijnen in Nederland.
Daar zit echt een patroon in, ontdekte Noelle. ‘Als het mensen niet lukt om elkaar te overtuigen met feiten, brengen ze vaak persoonlijke ervaringen in. Als iemand vertelt dat een tante iets heeft meegemaakt, is dat veel moeilijker te weerleggen. Je moet dan iemand bijna persoonlijk van liegen beschuldigen. Dat doen we niet snel.’
Overigens ziet Noelle daar wel een probleem. ‘Want zo overtuig je de ander ook niet, maar maak je iemand in feite monddood. Met als gevolg dat de ander juist eerder de hakken in het zand zet. De feiten worden dan wapens in de strijd.’
Dat heeft ook te maken met de manier waarop we verhalen in ons hoofd bouwen, legt Noelle uit. ‘We zoeken naar feiten die aansluiten bij een mening die we al hebben en ons verhaal ondersteunen. In onze eigen bubbel krijgen we die bevestiging steeds opnieuw. Dat betekent niet dat alle feiten even sterk zijn of dat er altijd twee gelijkwaardige kanten van een verhaal zijn. Als je alleen zoekt naar feiten die je eigen verhaal ondersteunen, kom je niet verder.’
Hoe herken je een eenzijdig verhaal?
Als iemand feiten gebruikt om een eenzijdig verhaal te vertellen, kan het lastig zijn om dit op te merken. Maar je kunt wel oefenen om frames te herkennen, stelt Noelle. Haar tips:
Tip 1. Vraag jezelf af welke aannames ten grondslag liggen aan een verhaal
Wat wordt er precies beweerd en wat wordt er niet verteld? Wordt een feit gebruikt om iets beter te kunnen begrijpen, of vooral om iemand of een groep te beschuldigen? Blijf nieuwsgierig en sta open sta open voor andere inzichten. Ook jouw eigen beeld kan onvolledig zijn.
Tip 2. Let op je eigen reactie
Als een verhaal bij jou boosheid of verontwaardiging opwekt of precies bevestigt wat je al dacht, kan dat zorgen dat je het sneller gelooft. Maar dat betekent niet dat het ook altijd helemaal klopt. Op zo’n moment kan het goed zijn om even stil te staan bij hoe het verhaal is opgebouwd. Zeker als het gaat over onderwerpen waarover discussie bestaat.
Tip 3. Wees alert als er persoonlijke ervaringen als bewijs dienen
Een persoonlijke ervaring kan een geloofwaardige indruk maken, maar vertelt niet automatisch hoe iets in het algemeen zit. Wees kritisch op wat een ervaring precies laat zien en of je daaruit een grotere conclusie kunt trekken..’
Je hoeft het niet altijd met elkaar eens te zijn
We zoeken graag bevestiging van wat we al denken. Daarom zouden we kritischer mogen zijn op de opvattingen van mensen met wie we het eens zijn. Als iemand sterk vasthoudt aan één bepaalde mening, heeft het meestal geen zin om alleen feiten onderuit te halen.
Je hoeft het niet met iemand eens te zijn om toch te proberen een ander te begrijpen. Het gaat er niet om dat je wint, maar dat je je verplaatst in waar iemand vandaan komt. Daarbij moet je ook openstaan voor de mogelijkheid dat je eigen perspectief niet het hele verhaal vertelt.
Online is dat lastiger, omdat je elkaar niet ziet en elkaars mimiek en bedoelingen minder goed kunt inschatten. Juist daarom is het belangrijk om zorgvuldig te formuleren en niet meteen uit te gaan van wat je denkt dat de ander bedoelt.
