Waarom geloven we in complottheorieën?
De maanlanding is in scène gezet, de aarde is plat of het coronavaccin bevat microchips: het zijn allemaal voorbeelden van complottheorieën. Complottheorieën bestaan al heel lang en kunnen soms heel overtuigend zijn. Maar, waardoor komt dat? Is iedereen vatbaar voor complotdenken? En hoe voorkom je dat je in de tunnel belandt? We vroegen het aan Jan-Willem van Prooijen, bijzonder hoogleraar Radicalisering, Extremisme en Complotdenken aan de Universiteit Maastricht.
Wie is Jan-Willem van Prooijen?
Jan-Willem van Prooijen is gedragswetenschapper en werkt onder meer bij de Vrije Universiteit van Amsterdam en de Universiteit Maastricht. Hier doet hij onderzoek naar de donkere kant van menselijk gedrag, met name in de context van politiek, recht en maatschappij. Zijn onderzoek richt zich op drie hoofdthema’s: complottheorieën, onethisch gedrag en radicale ideologieën.
Wat zijn complottheorieën?
Een complottheorie is het vermoeden dat een groep mensen in het geheim en met kwade bedoelingen samenzweren. Ondanks dat je er nu misschien veel over hoort, is het niet iets van de laatste jaren. Door de komst van sociale media krijgen complotdenkers een groter podium en weten ze elkaar beter te vinden. ‘Maar het is een misverstand om te denken dat het nu erger is dan ooit’, stelt Jan-Willem.
Kan iedereen in complottheorieën geloven?
Jan-Willem: ‘Er is niet echt een profiel van ‘de complotdenker’.’ Iedereen kan er gevoelig voor zijn. Maar de mate waarin mensen hier vatbaar voor zijn verschilt per persoon. ‘In de wetenschap noemen we dit ‘complotmentaliteit’. Hoe hoger mensen hierop scoren, hoe meer ze geneigd zijn om samenzweringen te vermoeden.’
Jan-Willem: ‘Niet alle complottheorieën zijn per se maar onwaarschijnlijk. Sommige complottheorieën kunnen best geloofwaardig zijn. En dat wordt ook het moment dat mensen er gevoelig voor zijn. Ze gaan dan op zoek naar informatie die hun wereldbeeld ondersteunt en hun eigen ideeën worden bevestigd.’
Waarom geloven we in complottheorieën?
Jan-Willem: ‘De realiteit is complex. Mensen willen kunnen verklaren en begrijpen. Een complottheorie geeft vaak een vrij simpele verklaring. Vooral bij crisissituaties worden mensen daar gevoelig voor. Bij impactvolle gebeurtenissen, zoals de 11 september-aanslagen, of de moord op Kennedy, bijvoorbeeld.’
‘Het is een soort evolutionair instinct. Mensen willen bij dreiging de situatie kunnen verklaren en begrijpen om daar goed op te kunnen inspelen. Mensen gaan dan op zoek naar iets of iemand die ze de schuld kunnen geven. Dat is vaak veel behapbaarder dan een wetenschappelijke verklaring die heel complex is.’
Jan-Willem: ‘Soms zeggen wetenschappers ook dingen die mensen niet willen horen, bijvoorbeeld: “Het virus is gevaarlijk, je moet je vaccineren”. Als mensen vaccins in de basis al niet vertrouwen of gewoon bang zijn voor naalden, dan wordt het heel verleidelijk om zo’n complottheorie te omarmen. Want dat rechtvaardigt waarom je zo’n vaccin niet zou moeten nemen.’
Jan-Willem: ‘Dan kunnen mensen in een soort tunnelvisie terechtkomen en gaan denken: “Weet je wat, die wetenschapper hoort gewoon bij de elite. Hij hoort bij het complot en bedriegt ons”.’
Waarom voelen complottheorieën soms zo logisch? NPO Kennis legt het uit in deze video:
De rol van sociale media
Jan-Willem: ‘In de online omgeving krijgen extreme stemmen vaak veel aandacht. Extreme berichten worden vaker doorgestuurd, waardoor ze ook sneller worden opgepikt door algoritmen. Een combinatie van factoren zorgt ervoor dat je die extreme stemmen vaker te zien krijgt.’
‘Dat maakt dat mensen het idee krijgen dat heel veel mensen er zo over denken. Terwijl dat in feite helemaal niet het geval hoeft te zijn. Maar dat beeld heeft natuurlijk wel gevolgen. Mensen willen erbij horen. Daardoor is het ook waarschijnlijker dat ze die stemmen overnemen.’
Complotdenken en polarisatie
Complotdenken kan grote gevolgen hebben. Het kan leiden tot het maken van slechte gezondheidskeuzes, klimaatscepsis en weerstand oproepen bij bepaalde innovaties, maar het kan ook polarisatie en extremisme in de hand werken. Jan-Willem: ‘Wij-zij denken komt vrijwel altijd terug in complotdenken. Het idee dat zij ons kwaad willen doen.’
Meer weten over polarisatie? Bekijk deze video.
Hoe kun je complottheorieën herkennen?
Kortom, complottheorieën kunnen soms heel verleidelijk zijn. Hoe voorkom je dat je wordt meegesleept in zo’n verhaal? Jan-Willem geeft tips:
Tip 1: Zorg dat je kritisch blijft denken
Kritisch denken wil zeggen dat je goed nadenkt over wat je hoort of leest, maar ook dat je overtuigend bewijs durft te accepteren. Niet dat je het overal maar mee oneens bent. Op het moment dat je informatie krijgt die niet overeenkomt met wat bijvoorbeeld artsen of wetenschappers zeggen over een onderwerp, kijk er dan extra kritisch naar.
Tip 2: Ga op zoek naar betrouwbare bronnen
Kijk niet alleen naar één bron, maar zorg dat je de informatie die je leest ook checkt met andere bronnen. Wees extra kritisch op het moment dat mensen verregaande uitspraken doen over dingen die buiten hun expertisegebied liggen.
Tip 3: Realiseer je dat niemand het hele plaatje kent
Wees voorzichtig met informatie die maar één kant van het verhaal laat zien en bedenk je daarbij: wie zegt het? Hoe komen zij aan deze informatie? Vraag jezelf af: welke informatie ontbreekt en zijn er andere bronnen die het verhaal kunnen aanvullen?
Tip 4: Wees kritisch op jezelf
Zelfreflectie is heel belangrijk. Hiermee kun je voorkomen dat je in een tunnelvisie belandt. Vraag jezelf dus ook af en toe af: Heb ik het wel bij het rechte eind? Vergis ik me niet gewoon?
Ken je zelf iemand die in een complottheorie gelooft en wil je diegene helpen om daaruit te komen? Deze tips kunnen daarbij helpen.
