Is het echt zo dat… nepnieuws effect heeft op de verkiezingen?

In verkiezingstijd komen politici veel in de media. Ze willen graag jouw stem, dus verschijnen ze in kranten, tijdschriften, radio- en tv-programma’s, in podcasts en op sociale media. Verder zijn politieke partijen actief met reclames, ook weer om jouw stem te winnen. Daarnaast heb je nog mensen die niet in de politiek zitten die jouw aandacht trekken, omdat ze graag een partij willen steunen. Dat doen ze door dingen te delen op internet of door zelf video’s of memes te maken. Of door bijvoorbeeld op Twitter hun mening te delen.

Best lastig dus om vast te stellen waar je een geloofwaardig verhaal van een politicus of over een politieke partij kan vinden. Wie of wat kan je geloven? Welke rol speelt nepnieuws hierin? Worden we gemanipuleerd op sociale media? Hoe kan je dat zelf zien? Wij geven je in dit artikel voorbeelden waar je op kunt letten en eindigen met tips.

Online verkooppraatjes

Wanneer een politicus te gast is bij een radio- of tv-programma, dan is de uitzendende partij verantwoordelijk voor wat je ziet en hoort. De politici kunnen wel roepen wat ze graag willen vertellen, maar de journalist of presentator zal hierop reageren en kritische vragen stellen. Naast radio- en tv zenders kan je online ook video’s tegenkomen die de politieke partijen zelf hebben gemaakt.

Soms zijn die filmpjes zo gemaaktNPO3 Propaganda dat het lijkt alsof je naar het journaal of een talkshow kijkt. Alleen hebben journalisten niet meegewerkt aan deze video’s. Hoe herken je een video die een partij zelf heeft gemaakt? Er worden in deze video’s geen lastige vragen gesteld en de ideeën van andere partijen worden niet besproken. De partij zal vooral haar eigen plannen en ideeën vertellen, omdat ze de afzender zijn. Hierdoor kan je het meer zien als een verkooppraatje.

Kiezers kopen met advertenties?

Op sociale media vind je veel van zulke reclames van politieke partijen. Soms staat er ‘advertentie’ of ‘gesponsord’ boven, dan weet je zeker dat je met reclame te maken hebt. Het CDA heeft daar bij de campagne van 2021 het meeste geld aan uitgegeven. Je zou denken dat de rijkste partij de meeste advertenties koopt en dan dus ook de strijd om de kiezer wint. Maar dat is niet zo.

Hoe goed die advertenties werken om nieuwe kiezers over te halen, vraagt Claes de Vreese zich afFolia. Hij is hoogleraar Politieke Communicatie: “Het blijft de vraag hoe effectief dit nu is.”

  • Kijken welke Facebook-advertenties een politieke partij heeft ingezet? Vul hier de naam in en je ziet alle variaties die zijn gekocht. 

Het aantal advertenties van politieke partijen wordt bijgehouden door de Universiteit van Amsterdam en journalistieke waakhond Follow The Money. Het is goed dat de digitale tactieken van politieke partijen gevolgd worden. Zo kan je in een vrije democratie jezelf informeren over welke middelen worden gebruikt om stemmers te bereiken.

Reclame speciaal voor jou

Op sociale media kunnen betalende partijen heel gedetailleerd hun doelgroep uitkiezen. Omdat mensen via hun surfgedrag veel informatie en sporen achterlaten op internet, weet een partij als Facebook precies waar de doelgroep zit. Dit heet ‘microtargeting’.

Het zorgt ervoor dat jij andere advertenties ziet dan je buurman. Dat gaat ver, zo kan je precies targetten op bijvoorbeeld vrouwen tussen de 60 en 65 jaar, christelijk, wonend op het platteland, getrouwd, van westerse afkomst, liefhebbers van wandelen en salsa dansen.

Microtargeting heeft een slechte naam gekregen, nadat het databedrijf Cambridge Analytica handelde in gegevens van het online gedrag van mensen.

Bij de verkiezingen in 2016 in Amerika heeft Donald Trump voordeel gehad van deze vorm van microtargeting. Cambridge Analytica heeft een boete gekregen voor het verhandelen van gegevens en voor het verspreiden van desinformatie.

Zelf nepnieuws in campagnes ontdekken

Wordt er bewust onjuiste informatie verspreid om zwevende stemmers te beïnvloeden bij hun keus in het stemhokje? Sinds februari 2021 houdt een speciaal computerprogramma van Forensic JournalismForensic Journalism nepaccounts in de gaten. Deze nepaccounts worden ingezet om allemaal dezelfde boodschap te versturen, die de maker van de nepaccounts wil ondersteunen. Met dit computerprogramma worden deze accounts opgespoord, die verwarring zaaien of onwaarheden verspreiden. Forensic Journalism heeft wel wat verdachte pogingen gevonden van nepaccounts, die kortgeleden zijn aangemaakt. Veel nepaccounts reageren op bepaalde politici en gebruiken vaak dezelfde hashtags. Maar heel veel gebeurt dat toch niet.

In Amerika is dat anders, daar is er online veel onjuiste informatie verspreid om mensen te beïnvloeden. Een groot verschil met Nederland is dat daar twee grote politieke partijen lijnrecht tegenover elkaar staan en het land verdelen. Als je online partij kiest, weet je meteen welk kamp je helpt. Dat ligt in Nederland ingewikkelder.

In Nederland zijn er veel verschillende politieke partijen, die ook zullen moeten samenwerken. Dat verkleint de tegenstellingen. Daarnaast hebben we ook een sterk en gevarieerd aanbod aan kranten en nieuwssites. Wij hebben ook de publieke omroep, die uit belastinggeld wordt betaald en niet is opgericht om zoveel mogelijk geld te verdienen. In Amerika is vrijwel alle pers commercieel en telt alleen de winst voor de aandeelhouder. Die kiest vaak voor één van de twee kampen, want met die keuze valt meer geld te verdienen. Hierdoor worden de tegenstellingen verder uitvergroot en is er minder onafhankelijkheid.

Is er dan in Nederland online geen helemaal gedoe met nepaccounts die bewust negatieve berichten delen en voeden? Toch wel. Zo was er rondom de discussie over de avondklok op Twitter wat manipulatie te zien van trollenKieskijker.

Allemaal de schuld van Facebook, Twitter, YouTube?

Social media platforms proberen de verspreiding van desinformatie via hun kanalen af te remmen. Twitter blokkeert sommige accounts die toch bewust nepnieuws of onjuistheden delen. Het account van president Trump werd zelfs op non-actief gesteld, nadat hij ten onrechte bleef beweren dat hij de verkiezingen in Amerika van 2020 had gewonnen. De week na zijn ban van Twitter was 73 procent van deze verhalen over de winst van TrumpRTL Nieuws van het platform verdwenen.

Facebook wil ook meer doen aan de verspreiding van onjuiste informatie rondom de verkiezingen. In een grote advertentie in alle kranten schrijft Facebook 35.000 mensen in te zetten om het nieuws over de verkiezingen beter te beveiligenVillamedia.

Dat hoge aantal mensen is overigens niet voor Nederland aangenomen, dat is het aantal wat wereldwijd voor Facebook werkt aan het controleren van onjuistheden. Het geeft aan dat ook de grote platforms zelf gaan inzien dat de gevolgen groot kunnen zijn als je iedereen alles laat plaatsen op de sociale media.

Tips en tricks

Als je jezelf wil informeren over waar je op kunt stemmen, dan is betrouwbare informatie belangrijk. Hier zeven nuttige tips waar je zelf op kunt letten.

  • De websites van de partijen zelf, geven hun plannen weer zoals ze dat zelf hebben geformuleerd. Kijk goed naar het adres boven in je browser. Dit is eigenlijk altijd www.naamvandepartij.nl.
  • Meer dan tien verschillende sites bieden tests aan waarbij je op politieke stellingen reageert. Aan het einde volgt een partijnaam die volgens jouw keuzes het beste bij je past. Veelgebruikt is Stemwijzer.nl, die is gemaakt door ProDemos, een onafhankelijke stichting die mensen wil informeren over de democratie in Nederland. 
  • Het aantal stellingen in de Stemwijzer is beperkt en gebaseerd op de beloftes in verkiezingsprogramma’s. Omdat in Nederland er nooit één politieke partij zo groot wordt dat ze de meerderheid van alle stemmen binnenhaalt, moeten partijen samenwerken. Om de belangen van anderen dan ook de ruimte te geven, kan geen enkele partij in ons land zijn eigen verkiezingsprogramma helemaal uitvoeren. Daarom is de Stemchecker een aardig alternatief. Hier test je stellingen aan de hand van het echte stemgedrag in de tweede kamer. Dus niet wat partijen beloofden maar wat ze hebben uitgevoerd.
  • Het Centraal Planbureau (CPB) rekent de plannen door die politieke partijen in hun programma opschrijven. Althans, voor de partijen die de economische toets laten uitvoeren, want dat wil lang niet elke partij. Je krijgt een beeld wat al die mooie voornemens nu echt gaan kosten. Ben je het daar mee eens, als je ziet wat je ook moet laten voor die keuzes?
  • Let op, als je op sociale media (zoals Twitter, Facebook, YouTube, Instagram) filmpjes vindt van of over politieke partijen, is de kans groot dat je die filmpjes ziet vanwege je surfgedrag. De filmpjes passen bij wat je verder aanklikt en bevestigen vaak het beeld wat je al had. Wil je jezelf uitdagen of toetsen of het wel klopt wat je ziet, check dan andere websites, van nieuwsorganisaties zoals NOS, Nu.nl en ANP, kranten, omroepen of websites van meerdere politieke partijen. Zo zorg je ervoor dat je ook andere bronnen leest.
  • Verhalen horen van andersdenkenden, zeker als die ander iets gelooft waar jij het totaal niet mee eens bent, is knap lastig. Dat soort gesprekken voer je niet snel, maar daagt je wel uit om over je eigen mening na te denken of je te verplaatsen in de ander. Waarom Kies Jij brengt jou in contact met een andersdenkende, waarna je in een privé chat met elkaar in gesprek kan gaan.
  • Wil je jezelf wapenen tegen online beïnvloeding? Weet dan waar je op moet letten. Dat doe je hier of bijvoorbeeld hier in deze cursus ManipulatieCursus manipulatie. Gemaakt door Bits of Freedom, een organisatie die opkomt voor vrijheid en je privacy op internet.
  • Wil je leren hoe misleidende informatie over de verkiezingen kan worden verspreid? In spel Harmony Square van DROG leer je het door het zelf te doen!

Tips in het kort

  • Kijk verder dan het nieuws of de video’s die je nu online tegenkomt.
  • Deel niet zomaar iets. Laat het even liggen. Is het de dag erna nog steeds zo belangrijk voor je dat je het aan iedereen kwijt wil?
  • Check als je twijfelt waar iets vandaan komt.
  • Informeer je op meerdere andere sites.
  • Facebook, Twitter, YouTube, Instagram, TikTok, dat zijn geen bronnen. Wel ‘doorgeefplekken’, waar mensen informatie aan elkaar doorgeven.
  • Daag jezelf uit ook een totaal andere mening dan je eigen mening te onderzoeken.

Over de auteur

Dit artikel is geschreven door Arjan Snijder. Arjan werkt als Coördinator Nieuwswijsheid voor Beeld en Geluid Den Haag. In die functie maakt hij verhalen over hoe nieuws tot stand komt en waar je op kan letten om in te schatten of het een onafhankelijk gemaakt nieuwsverhaal is.

Krijgt de auteur betaald? Zo ja, door wie en met welk doel?
De auteur is in dienst van Beeld en Geluid Den Haag en wordt dus door hen betaald. Arjan schrijft namens dit mediamuseum verhalen voor Isdatechtzo.nl. Beeld en Geluid Den Haag werkt nauw samen met Netwerk Mediawijsheid, die eindverantwoordelijk is voor de website. Alle artikelen die Arjan schrijft worden in overleg met Netwerk Mediawijsheid gemaakt en geplaatst. De kennis die Arjan hiermee opdoet, gebruikt Beeld en Geluid ook voor de tentoonstelling in het museum. Verder wordt deze kennis ingezet voor de onderwijsprogramma’s die Beeld en Geluid organiseert.

  1. NPO3 Propaganda, Aflevering over propaganda
    npo3.nl/propaganda/04-03-2021/KN_1725474/POMS_KN_16454883
  2. Folia, Tool van UvA’ers registreert politieke advertenties op sociale media
    folia.nl/actueel/142031/tool-van-uvaers-registreert-politieke-advertenties-op-sociale-media
  3. Forensic Journalism, Programma dat nepaccounts in de gaten houdt
    forensicjournalism.nl/tk2021%20
  4. Kieskijker, Avondklok kunstmatige manipulatie van het publieke debat?
    kieskijker.org/kieskijker-onderzoek-avondklok-kunstmatige-manipulatie-publiek-debat/
  5. RTL Nieuws, Nepnieuws op Twitter met 73 procent gedaald na ban Trump
    rtlnieuws.nl/tech/artikel/5209275/onderzoek-driekwart-minder-nepnieuws-op-twitter-na-verbanning-trump
  6. Villamedia, Verbazing over Facebook-belofte van tienduizenden desinfo-bestrijders Nederlandse verkiezingen
    villamedia.nl/artikel/verbazing-over-facebook-belofte-van-tienduizenden-desinfo-bestrijders-nederlandse-verkiezingen
  7. Cursus manipulatie, Korte cursus van Bits of Freedom over hoe je wordt beïnvloed
    kortecursusmanipulatie.nl/
Kopieer koppeling