Hoe wapenen media zich tegen nepnieuws in verkiezingstijd?

Van 14 tot en met 16 maart zijn de gemeenteraadsverkiezingen. Journalisten krijgen rondom de verkiezingen veel berichten over en van politieke partijen. Hoe controleren ze of die informatie echt klopt voordat ze erover schrijven? We vroegen het aan David Hielkema, politiek journalist bij het Parool, Saskia Loomans, politiek redacteur bij NOS Stories, en Jan Müller, directeur van de Regionale Publieke Omroep (RPO). Zij vertellen dat nepnieuws tijdens verkiezingen in Nederland nauwelijks voorkomt, maar dat het wel belangrijk is om er kritisch en alert op te blijven.

Er zijn in Nederland dertien regionale publieke omroepen. De RPO zorgt op basis van de Mediawet dat al deze omroepen goed samenwerken.

Weten wat er speelt

Volgens Jan Müller spelen regionale omroepen een belangrijke rol in het voorkomen van nepnieuws. Ze hebben samen een belofte gedaan om betrouwbaar en onpartijdig verslag te doen van het nieuws. Een ander belangrijk wapen tegen nepnieuws is dat regionale journalisten dichtbij de mensen staan. Doordat ze in de omgeving wonen en werken, weten ze goed wat er speelt en kennen ze de mensen. Dat zorgt voor betrouwbaarder nieuws.

Een groot gevaar voor goede regionale journalistiek is volgens Jan dan ook het groeiende gebrek aan regionale journalisten. ‘Er zijn dorpen waar geen lokale verslaggevers meer actief zijn door alle bezuinigingen. Dan wordt er geen verslag meer gedaan van raadsvergaderingen. En weten inwoners dus ook niet wat daar is besproken.’ Ook geeft dit meer ruimte aan minder onafhankelijke afzenders om verslag te doen. Dat maakt het makkelijker om feiten te verdraaien of een eenzijdig beeld te geven.

Jan Müller geeft een voorbeeld: de verslaglegging over de aardbevingsschade in Groningen. Door de aardbevingen moeten mensen hun huis uit en ze krijgen weinig geld ter compensatie. Er zijn wijken die onbewoonbaar zijn geworden. In het landelijke nieuws hoor je vooral over wat politici zeggen over het probleem en hoor je niet veel over de bewoners van de getroffen gebieden. Een journalist van de regionale omroep in Groningen is de wijk ingegaan om te praten met de bewoners. Hij kent de mensen en luistert naar hun verhalen. Zij voelen daardoor de ruimte om hun ervaringen te delen. Zo krijgt ook de rest van Nederland een beter beeld van wat voor invloed de aardbevingen hebben op de bewoners.

Informatie controleren

Ook volgens David Hielkema is het belangrijk om als journalist dichtbij het nieuws en de mensen die daarmee te maken krijgen te staan. Dat zorgt voor vertrouwen in elkaar. Zelf heeft David als journalist goed contact met alle Amsterdamse lijsttrekkers voor de gemeenteraadsverkiezingen. Onwaarheden ontvangt hij daardoor niet of nauwelijks. ‘Politici weten ook dat wij de informatie controleren, waardoor ze minder snel onwaarheden met ons delen.’ Vervolgens wordt de informatie nog gecontroleerd door de redactie: het team dat de inhoud van de krant samenstelt. Zij controleren de feiten en cijfers. Er zijn dus verschillende controles die worden uitgevoerd voor het publiceren van een nieuwsartikel.

Volgens David ontstaat het meeste nepnieuws op sociale media en niet in de Nederlandse krant. ‘Op sociale media heb je geen redactie die checkt of iets waar is. Zo kun je uit een opname van een debat een klein stukje knippen en dat filmpje vervolgens plaatsen op de sociale-mediakanalen. Niemand die je verplicht om te controleren of het waar is wat er wordt gezegd.’

Door een uitspraak van bijvoorbeeld een politicus slim te knippen, kun je er ook voor zorgen dat deze heel anders overkomt dan die eigenlijk bedoeld was. Dat kan door een afzender worden gebruikt om de waarheid te verdraaien. Het is tijdens verkiezingen daarom goed om extra te letten op wat er precies wordt uitgelicht en waarom. Daarover lees je meer in dit artikel.

De bron achterhalen

Saskia Loomans ziet zelf weinig nepnieuws tijdens de verkiezingen, maar goede controle blijft volgens haar belangrijk. Saskia maakt korte filmpjes van het nieuws voor NOS Stories. Ze ontvangen veel video’s van jongeren met tips voor het nieuws. Ze sturen bijvoorbeeld filmpjes van een gebeurtenis. Het is moeilijk om deze filmpjes te controleren. Daarom gebruikt de NOS de filmpjes alleen als ze kunnen achterhalen wie de video heeft gemaakt en waar en wanneer deze is gemaakt. Vaak gaat dit om actuele gebeurtenissen, zoals de gijzeling bij de Apple Store op dinsdag 22 februari in Amsterdam. Als ze het gebruiken, zetten ze duidelijk de bron erbij.

Wees kritisch en alert

Journalisten moeten kritisch blijven, en ook jij kunt alert blijven op wie een bericht stuurt en waarom. Wij maakten hier speciaal een filmpje voor om uit te leggen welke controles jij kan uitvoeren: bekijk het hier.

Kopieer koppeling